عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
105
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
فن انشا و ترسل شخص اول مملكت بود . در خط تحرير شيوهاى از خود اختراع كرد كه تمام نويسندگان به شيوه او و از روى خطش تعليم مىگيرند . در ترتيب زندگانى از گردهء فضلاى فرنگ رفتار مىكرد . لباس بىآرايش مىپوشيد ، فقط از فرنگىمآبى پيراهن آهاردار دربر مىكرد . اغلب از خانهء خود پياده يا سواره به درب خانه مىآمد كه اگر بينوايى عرضى دارد در راه به او بنمايد . در مجلس كمال وقار و سكينه را داشت . شوخى و مزاح نمىكرد و بسيار زشت مىشمرد . سخنى نمىگفت مگر در وقت احتياج . هرگاه مطلبى را نمىخواست پاسخ دهد به لفظ بلى جواب مىداد . خيلى معقول و مؤدب بود . خانوادههاى قديم و اهل علم را احترام مىگذاشت . هيچكس از مجلس او رنجيده بيرون نمىرفت . به سركشان بىاعتنايى مىكرد . براى ترقى دولت ايران قوانين خوب دائر كرد . اگر در كارش دوام مىكرد مملكت ايران به سبك فرنگ پيش مىآمد . بعضى تعديات فرنگىها را به ايران كوتاه كرد . علماى طهران كه در امور دولتى مداخله مىكردند ، به يك اندازه حدى براى آنها قرار داد . گفتند چهل و چند فصل براى ترقى ايران از روى قوانين خارجه نخبه كرد كه در ايران دائر نمايد و اقدام هم نمود . شغلش دوام نكرد . براى ورود عارضين مانع و حاجبى نبود . خيلى كماشتها بود ، حيوانى هيچ نمىخورد ، روضهخوانى مىكرد . هرگاه بعضىها دستخط مواجب و شغل از اعلىحضرت شهريارى صادر مىكردند كه براى دولت ضرر داشت با كمال معقوليت دستخط را مىگرفت و نگاه مىداشت و مىگفت جوابش را به شاه عرض خواهم كرد . هروقت با شاه خلوت داشت جز ترقى دولت و مملكت سخنى ديگر نمىگفت . هيچوقت كلمهء فحش از دهن او بيرون نمىآمد . توقيف ثلث مواجب براى دولت از ايجادات او است . مىگفت اگر اين ثلث ضبط ديوان بشود و به كسى داده نشود ، بعد از سى سال تمام محل مواجبها از دولت خواهد شد . نقشه ايران در ماه ربيع الثانى 1315 ، ميرزا رضا خان سرتيپ مهندس نقشه جغرافياى تمام بلاد و ممالك ايران را ساخته و اسامى را به خط فارسى نوشته و به طبع رسانيد . در حقيقت وى مخترع اين كار است .